Dilin işlevleri nedir?

Dilin işlevleri konusu bir dil bilgisi konusudur. Dil ve anlatım dersi sorularında metinlerde genelde dilin işleviyle ilgili sorular sorulmaktadır.  Dil(Lehçe); Bir sesli işaretler sistemi olan dil, aynı toplulukta yaşayan veya aynı milletten olan insanların anlaşabilmelerini sağlayan en gelişmiş iletişim aracı olarak bilinir. Bizim dilimiz yani lehçemiz Türkçe'dir. Dilimizin 6 işlevi bulunmaktadır. Şimdi türkçe dilinin işlevlerini inceleyelim.

Türkçe Dilinin işlevleri

1. Göndergesel işlev

2. Heyecana bağlı işlev

3. Şiirsel (Sanatsal) işlev

4. Alıcıyı Harekete Geçirme işlevi

5. Dil Ötesi İşlev

6. Kanalı Kontrol İşlevi

Göndergesel işlev

Dilin, bilgiyi olduğu gibi aktarma işlevine göndergesel(gönderici) işlev denir. İletinin, dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi amacıyla oluşturulmasıdır. Dilin bilgi verme işlevidir. İletişimde bilgiler alıcıya nesnel bir anlatımla aktarılıyorsa bu, dilin göndergesel işlevde kullanıldığını gösterir. Dilin göndergesel işlevi daha çok, öğretici metinlerde, ders kitaplarında, ansiklopedilerde, kullanma kılavuzlarında, bilimsel metinlerde, esnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar.

Göndergesel işlev örnekler

1. İstanbul’da Sarayburnu sırtlarında kurulan ve yaklaşık 400 yıl Osmanlı Devleti’nin yönetim merkezi olan Topkapı Sarayı, dünyada günümüze gelebilmiş sarayların en eskisi ve genişidir.

2. Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.

3. aruz ,şiirde ahengi sağlamak için kullanılan bilr ölçüdür.

4. Fatih Sultan Mehmet,29 Mayıs 1453 Salı günü İstanbul'a girdi.

5. Kozan Adana'nın ilçesidir.

Heyecana bağlı işlev

İleti, göndericinin iletinin konusu karşısında duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılır. Gönderici (kaynak) iletisini, duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla aktarmışsa dil “heyecana bağlı işlev’ de kullanılmıştır. Bu işlevde duygular, heyecanlar söz konusudur. Dilin heyecana bağlı işlevinde yorum, öznellik hakimdir. Özel mektuplar, lirik şiirler, eleştiri yazıları, hitabetler (söylev) dilin bu işleviyle oluşturulur.

Heyecana bağlı işlev örnekler

1. Ey Türk istikbalinin evladı! İşte, bu ahval ve şerait içinde dahi, vazifen; Türk istiklal ve Cumhuriyetini kurtarmaktır!

2. Aman Allah'ım!Bir insan bunu nasıl yapar?

3. Eyvah! Bizi gördü, şimdi ne yapacağız.

4. Çabuk olun,bir an evvel yetişmeliyiz !

5. Ne mi yaparım? Yumruğu vurdum mu görürsün!

Şiirsel (Sanatsal) işlev

Mesajın sınırlarını belirleyen işlevdir.Mesajın iletisi kendinde ise dil şiirsel(şairane) işlevinde kullanılır. İletinin iletisi kendinde ise dil “şiirsel işlev” inde kullanılmış demektir. İleti, bir anlam aktarmaktan çok, karşı tarafta farklı çağrışımlar uyandırır. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi, herhangi bir olguyu ifade etmez, yansıtmaz. Obje, iletinin kendisidir ancak bu; iletinin insandan, hayattan ve yaşanandan soyutlanması değildir. Burada sanata özgü gerçeklik söz konusudur.

Şiirsel (Sanatsal) işlev örnekler

Akşam ,yine akşam,yine akşam;

Bir sırma kemerdir suya baksam.

Akşam,yine akşam,yine akşam;

Göllerde bu dem bir kamış olsam.

Yazar:Ahmet Haşim

Alıcıyı Harekete Geçirme işlevi

Harekete geçirme işlevi de diyebiliriz.Bu daha çok emir kipindeki cümlelerde meydana gelmektedir. İleti, alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmişse dil alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılmıştır. Bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği oluşturmaktır. Propaganda amaçlı yapılan siyasi söylevlerde, reklam metinlerinde, el ilanlarında genellikle dil, bu işleviyle kullanılır.

Alıcıyı Harekete Geçirme işlevi örnekler

1. Çocuklar, tören başladı; hemen aşağıya inin!

2. Buraya gelir misin ?

3. Kitabını aç,oku.

4. Ellerini, kaldır kıpırdama !

5. Öğrenciler bahçede toplansın.

Dil Ötesi İşlev

Mesaj, dille ilgili bilgiler vermek için oluşturulmuşsa “dil ötesi işlev”denir. Dille ilgili bilgiler vermek üzere düzenlenen iletilerde dil, dil ötesi işlevde kullanılır. Dil ötesi işlevin yer aldığı metinlerde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir.

Dil Ötesi İşlev örnekler

1. Dilek ve zaman ekleri fillere getirilir.

2. Varlıkları tanıtan kelimelere isim denir

3. Fiil cümleleri iş oluş hareket bildirir.

Kanalı Kontrol İşlevi

Mesaj,kanalın, mesajı iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek maksadıyla meydana getirilmişse kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır.Kısacası soru cümlelerine, bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse buna kanalı kontrol işlevi diyebiliriz. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır.

Kanalı Kontrol İşlevi örnekler

1. Konuşmacı, salondakilere: “Sesimi duyuyor musunuz?” dedi.

2. Beni anladınız, değil mi?

3. Kitaptaki soruları cevapladınız mı?

4. Şimdi bana kapıyı açmayacak mısın?

5. Bahçedeki dişbudak ağacını gösterebilir miniz?